Gödöllő: Το Μεγάλο Μπαρόκ Ανάκτορο της Ουγγαρίας

Η οικογένεια Grassalkovich

Το παλάτι οφείλει την ύπαρξή του σε μία από τις μεγάλες ιστορίες επιτυχίας της Ουγγαρίας του δέκατου όγδοου αιώνα: την άνοδο της οικογένειας Grassalkovich. Ο κόμης Antal Grassalkovich I, γεννημένος το 1694, προερχόταν από σχετικά ταπεινή αριστοκρατική καταγωγή και ανέβηκε χάρη στο ταλέντο, την πίστη και τη νομική του δεξιότητα στην κορυφή της Ουγγαρίας των Αψβούργων, γινόμενος έμπιστος διοικητής και στενός συνεργάτης της αυτοκράτειρας Μαρίας Θηρεσίας. Μαζί με τα υψηλά αξιώματα ήρθαν τεράστιος πλούτος και απέραντες εκτάσεις, και όπως κάθε μεγάλος μεγιστάνας της εποχής, ήθελε μια έδρα που θα διακήρυττε το κύρος του. Το Gödöllő, σε μια ήπια δασωμένη περιοχή σε βολική απόσταση τόσο από τη Βούδα όσο και από τη Βιέννη, ήταν ο τόπος που επέλεξε για να την χτίσει. Τις επόμενες δεκαετίες η οικογένεια έριξε την περιουσία της στο κτήμα, και επί τρεις γενιές οι Grassalkovich μετέτρεψαν μια εξοχική κατοικία στο πιο φιλόδοξο αριστοκρατικό παλάτι του βασιλείου. Η δυναστεία δεν κράτησε πολύ στην κορυφή — η ανδρική γραμμή εξέλιπε το 1841, μόλις περίπου έναν αιώνα αφότου άρχισε να χτίζεται το παλάτι — αλλά σε αυτό το διάστημα δημιούργησαν κάτι που τους ξεπέρασε ολοκληρωτικά. Το να περπατήσεις στο Gödöllő σημαίνει να δεις το γούστο, τη φιλοδοξία και την αυτοπεποίθηση της μπαρόκ αριστοκρατίας της Ουγγαρίας να έχουν γίνει μόνιμα σε πέτρα, και να καταλάβεις γιατί, όταν αργότερα αναζητήθηκε βασιλική κατοικία, αυτό ήταν το παλάτι στο οποίο στράφηκε το έθνος.

Η ανέγερση του παλατιού: Mayerhoffer και το μπαρόκ

Η κατασκευή του παλατιού ξεκίνησε γύρω στο 1735, βάσει σχεδίων του András Mayerhoffer, ενός αρχιτέκτονα εκπαιδευμένου στο Σάλτσμπουργκ που έγινε ένας από τους κορυφαίους οικοδόμους του ουγγρικού μπαρόκ. Αυτό που σχεδίασε στο Gödöllő έθεσε το πρότυπο για το αριστοκρατικό εξοχικό παλάτι στην Ουγγαρία για γενιές. Ο πυρήνας του σχεδίου του ήταν ένας μεγαλοπρεπής κεντρικός όγκος, από τον οποίο πτέρυγες εκτείνονταν προς τα εμπρός αγκαλιάζοντας μια τελετουργική προαύλια αυλή, μια διάταξη που αργότερα επεκτάθηκε στο χαρακτηριστικό σχέδιο του διπλού πετάλου, ή διπλού U, που δίνει στο παλάτι την τεράστια, φιλόξενη έκτασή του όταν το βλέπεις από την προσέγγιση. Το ύφος είναι ολόψυχο κεντροευρωπαϊκό μπαρόκ, που θερμάνθηκε αργότερα από τον ελαφρύτερο, πιο συγκρατημένο τρόπο Zopf του τέλους του δέκατου όγδοου αιώνα: συμμετρικές πτέρυγες, έναν ρυθμό από ψηλά παράθυρα, διακοσμημένα κεντρικά περίπτερα και το χαρακτηριστικό ζεστό ωχροκίτρινο επίχρισμα που έχει γίνει το σήμα κατατεθέν χρώμα του παλατιού. Διαδοχικές γενιές των Grassalkovich μεγάλωσαν και εμπλούτισαν αυτό που ξεκίνησε ο Mayerhoffer, προσθέτοντας δωμάτια, βελτιώνοντας τα εσωτερικά και επεκτείνοντας τις πτέρυγες μέχρι που το παλάτι έφτασε στην κλίμακα που το καθιστά, ακόμη και σήμερα, το μεγαλύτερο μπαρόκ παλάτι της Ουγγαρίας. Αξίζει να σταθείς στην προσέγγιση για να αγκαλιάσεις όλη τη σύνθεση πριν μπεις μέσα: τα μακριά χέρια του κτιρίου που απλώνονται γύρω από την αυλή είναι η πιο ξεκάθαρη δήλωση του σκοπού της μπαρόκ αρχιτεκτονικής — να εντυπωσιάσει, να υποδεχθεί και να επιδείξει τη δύναμη και την καλλιέργεια της οικογένειας μέσα.

Ένα παλάτι σαν μικρή πόλη

Το Gödöllő δεν ήταν ποτέ ένα μεμονωμένο κτίριο αλλά ένας αυτοτελής κόσμος, σχεδιασμένος έτσι ώστε η οικογένεια και η αυλή της να μην χρειάζεται ποτέ να φύγουν. Στο απόγειό του το συγκρότημα περιλάμβανε οκτώ πτέρυγες και, γύρω και ανάμεσά τους, όλα όσα απαιτούσε ένα μεγάλο νοικοκυριό: τη δική του εκκλησία για λατρεία, μια αίθουσα ιππασίας για τα άλογα που ήταν κεντρικά στην αριστοκρατική ζωή, θερμοκήπια και ένα θερμοκήπιο για λουλούδια, ένα πορτοκαλεώνα για ευαίσθητα φυτά και — το πιο αξιοσημείωτο όλων — το δικό του θέατρο για ψυχαγωγία. Αυτό ήταν ένα παλάτι που μπορούσε να λειτουργήσει σχεδόν ως μικρή πόλη, παράγοντας τις δικές του απολαύσεις και προμήθειες, φιλοξενώντας τις δικές του τελετές και κινούμενο ανάμεσα στο ιερό, το οικιακό και το εορταστικό χωρίς ποτέ να περάσει έξω από τα τείχη του. Αυτή η πληρότητα είναι μέρος αυτού που κάνει μια επίσκεψη τόσο ανταποδοτική, γιατί το παλάτι προσφέρει όχι μόνο μεγαλοπρεπείς αίθουσες αλλά έναν ολόκληρο τρόπο ζωής προς ανασύσταση στη φαντασία. Το μπαρόκ θέατρο του δέκατου όγδοου αιώνα, ένα από τα ελάχιστα του είδους του που σώζονται οπουδήποτε στην Ευρώπη, είναι ο πιο εξαιρετικός επιζών αυτού του αυτάρκους κόσμου και μπορεί να δει κανείς σήμερα σε μια ειδική ξενάγηση. Η αίθουσα ιππασίας, τα θερμοκήπια και η εκκλησία μιλούν όλα για την ίδια φιλοδοξία: να συγκεντρώσουν κάθε αναγκαιότητα και κάθε πολυτέλεια της ευγενούς ζωής σε ένα σχεδιασμένο και οργανωμένο κτήμα. Η κατανόηση του Gödöllő ως μιας πλήρους αυλής σε μικρογραφία, παρά ως μιας μεμονωμένης έπαυλης, είναι το κλειδί για να εκτιμήσει κανείς πόσο μεγαλοπρεπής ήταν πραγματικά το όραμα των Grassalkovich.

Από ιδιωτικό παλάτι σε βασιλική κατοικία

Όταν η ανδρική γραμμή των Grassalkovich εξέλιπε το 1841, το παλάτι πέρασε έξω από την οικογένεια που το είχε δημιουργήσει και μπήκε σε μια περίοδο αβεβαιότητας, αλλάζοντας χέρια και, για ένα διάστημα, εκμισθούμενο. Το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιό του άνοιξε με τον μετασχηματισμό της ίδιας της Ουγγαρίας των Αψβούργων. Μετά τον Αυστροουγγρικό Συμβιβασμό του 1867 που αποκατέστησε το συνταγματικό καθεστώς της Ουγγαρίας, το έθνος αναζήτησε μια ταιριαστή κατοικία για τον νεοστέφανο βασιλιά και βασίλισσά του, και το Gödöllő — μεγαλοπρεπές, αυτοτελές και τοποθετημένο σε εξαιρετική περιοχή ιππασίας κοντά στην πρωτεύουσα — ήταν η φυσική επιλογή. Ορισμένο ως βασιλική κατοικία, παρουσιάστηκε στον Φραγκίσκο Ιωσήφ και την Ελισάβετ, και για το επόμενο μισό αιώνα, μέχρι την πτώση της μοναρχίας το 1918, χρησίμευσε ως η ουγγρική κατοικία των ηγεμόνων. Αυτή είναι η εποχή στην οποία τα εσωτερικά του παλατιού είναι τώρα αποκατεστημένα: τα δωμάτια που διασχίζετε είναι διακοσμημένα όπως ήταν τη δεκαετία του 1880, στο απόγειο της βασιλικής περιόδου, παρά όπως θα τα γνώριζαν οι Grassalkovich έναν αιώνα νωρίτερα. Η μετάβαση από ιδιωτικό αριστοκρατικό παλάτι σε βασιλική κατοικία είναι κεντρική στην ταυτότητα του Gödöllő, γιατί στρώνει δύο μεγάλες ιστορίες στους ίδιους τοίχους — τη φιλοδοξία των μπαρόκ μεγιστάνων που το έχτισαν και τη στοργή της αυτοκράτειρας που το έκανε διάσημο. Και οι δύο είναι παρούσες καθώς κινείστε μέσα από την έκθεση, και οι καλύτερες επισκέψεις κρατούν και τις δύο στο μυαλό ταυτόχρονα.

Πόλεμος, εγκατάλειψη και διάσωση

Ο εικοστός αιώνας μεταχειρίστηκε σκληρά το Gödöllő, και το γεγονός ότι μπορείτε να το επισκεφθείτε σήμερα στην αποκατεστημένη του δόξα είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς και αποφασιστικής διάσωσης. Μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων το παλάτι χρησίμευσε ως κατοικία για τον αντιβασιλέα Miklós Horthy, και ήταν σε αυτή την περίοδο που χτίστηκε το οχυρωμένο καταφύγιο από κάτω του. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι συνέπειές του ήταν πολύ πιο καταστροφικοί. Μετά το 1945 το παλάτι καταλήφθηκε διαδοχικά από σοβιετικά και ουγγρικά στρατεύματα, και στις δεκαετίες που ακολούθησαν το κτίριο χρησιμοποιήθηκε με τρόπους που παραλίγο να το καταστρέψουν: μέρη του μετατράπηκαν σε γηροκομείο, το κάποτε μεγάλο πάρκο υποδιαιρέθηκε, και ο ιστός του παλατιού αφέθηκε να παρακμάσει, με το θέατρό του να τοιχίζεται και να ξεχνιέται. Για πολύ καιρό το Gödöllő φαινόταν χαμένη υπόθεση. Η ανατροπή άρχισε στα τελευταία χρόνια της κομμουνιστικής εποχής. Επίσημη προστασία μνημείων θεσπίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980, και μια μεγάλη εκστρατεία αποκατάστασης ξεκίνησε από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και συνεχίστηκε μέσα από την αλλαγή του πολιτικού συστήματος, ανακτώντας σταδιακά το παλάτι δωμάτιο προς δωμάτιο και ανοίγοντάς το ξανά στο κοινό. Το 1998 το γύρω αγγλικό τοπίο κήπου ανακηρύχθηκε φυσικό καταφύγιο, προστατεύοντας το περιβάλλον καθώς και το κτίριο. Η αποκατάσταση είναι ένα συνεχές έργο, και κάθε φάση επιστρέφει περισσότερο από το παλάτι στη ζωή. Η γνώση αυτής της ιστορίας προσθέτει βάθος σε μια επίσκεψη: τα δωμάτια είναι όμορφα από μόνα τους, αλλά είναι επίσης μια δύσκολα κερδισμένη ανάκτηση, σωσμένη από την καταστροφή μέσα στη ζωντανή μνήμη.

Το Gödöllő και η χρυσή εποχή του ουγγρικού μπαρόκ

Το να σταθείς μπροστά στο Gödöllő είναι σαν να αντικρίζεις το αποκορύφωμα μιας ολόκληρης αρχιτεκτονικής εποχής. Ο δέκατος όγδοος αιώνας ήταν η χρυσή εποχή του ουγγρικού μπαρόκ, μια περίοδος κατά την οποία το βασίλειο, αναρρώνοντας από μακροχρόνιους πολέμους και την οθωμανική κατοχή, ανοικοδομήθηκε σε πέτρα και στούκο. Μεγάλες αριστοκρατικές οικογένειες συναγωνίζονταν ποια θα ανεγείρει εξοχικά ανάκτορα που θα διακήρυσσαν τον πλούτο και την πίστη τους στο στέμμα των Αψβούργων, ενώ εκκλησίες, δημαρχεία και μοναστήρια υψώνονταν σε όλη τη χώρα με τον πληθωρικό, καμπυλόγραμμο μπαρόκ ρυθμό που εισήχθη από την Αυστρία και την Ιταλία και προσαρμόστηκε στο ουγγρικό γούστο.

Το Gödöllő είναι η μεγαλοπρεπέστερη κοσμική έκφραση αυτού του κινήματος, και ο αρχιτέκτονάς του, András Mayerhoffer, ήταν από τους κορυφαίους εκπροσώπους του ύφους, με το έργο του εδώ να θέτει ένα πρότυπο που άλλα ευγενικά μέγαρα θα απηχούσαν. Η ζεστή ώχρα του επιχρίσματος του ανακτόρου, οι συμμετρικές πτέρυγες που απλώνονται προς τα εμπρός, τα διακοσμημένα κεντρικά περίπτερα και η απλόχερη κλίμακα του είναι όλα χαρακτηριστικά της εποχής, μαλακωμένα στις ύστερες φάσεις της από το πιο συγκρατημένο, κλασικίζον ύφος Zopf που ήρθε στη μόδα προς το τέλος του αιώνα.

Αυτό που ξεχωρίζει το Gödöllő από τα πολυάριθμα ξαδέλφια του δεν είναι κάποιο μεμονωμένο χαρακτηριστικό αλλά η πληρότητα και το μέγεθός του: ενώ τα περισσότερα μπαρόκ αρχοντικά είναι ένα μόνο μεγαλοπρεπές οικοδομικό συγκρότημα, το Gödöllő αναπτύχθηκε σε ένα τεράστιο, αυτοτελές κτήμα σε κλίμακα που κανένα άλλο ουγγρικό ανάκτορο δεν μπόρεσε να φτάσει. Η θέασή του υπό αυτό το πρίσμα εμπλουτίζει την επίσκεψη, γιατί το κτίριο δεν είναι μια απομονωμένη περιέργεια αλλά ο ωραιότερος επιζών μιας γεμάτης αυτοπεποίθηση και παραγωγικότητα εποχής της ουγγρικής οικοδομικής — μιας εποχής της οποίας τις εκκλησίες και τα ανάκτορα θα αναγνωρίζετε ξανά και ξανά καθώς ταξιδεύετε τη χώρα. Εξηγεί επίσης γιατί το έθνος αργότερα στράφηκε στο Gödöllő όταν ήθελε μια κατοικία αντάξια ενός βασιλιά και μιας βασίλισσας: κανένα άλλο ιδιωτικό μέγαρο στην Ουγγαρία δεν μπορούσε να το συναγωνιστεί σε μεγαλοπρέπεια. Το ανάκτορο είναι, στην ουσία, το αριστούργημα του ουγγρικού μπαρόκ στην κοσμική του εκδοχή, και η εκτίμηση της παράδοσης πίσω από αυτό εμβαθύνει όλα όσα βλέπετε μόλις περάσετε το κατώφλι του.