Gödöllő: wielki barokowy pałac Węgier

Rodzina Grassalkovichów

Pałac zawdzięcza swoje istnienie jednej z największych historii sukcesu osiemnastowiecznych Węgier: awansowi rodu Grassalkovichów. Hrabia Antal Grassalkovich I, urodzony w 1694 roku, wywodził się ze stosunkowo skromnej szlachty i dzięki talentowi, lojalności i umiejętnościom prawniczym wspiął się na sam szczyt habsburskich Węgier, stając się zaufanym urzędnikiem i powiernikiem cesarzowej Marii Teresy. Wraz z wysokim urzędem przyszły ogromne bogactwa i rozległe majątki, a jak każdy wielki magnat owej epoki pragnął siedziby, która głosiłaby jego pozycję. Gödöllő, w łagodnie zalesionej okolicy w dogodnej odległości zarówno od Budy, jak i od Wiednia, było miejscem, które wybrał na jej budowę. Przez kolejne dziesięciolecia rodzina inwestowała w majątek swoje fortuny, a przez trzy pokolenia Grassalkovichowie przekształcili wiejską rezydencję w najbardziej ambitny arystokratyczny pałac w królestwie. Dynastia nie utrzymała się długo na szczycie — linia męska wygasła w 1841 roku, zaledwie około sto lat po rozpoczęciu budowy pałacu — ale w tym czasie stworzyli coś, co całkowicie ich przeżyło. Przechadzka po Gödöllő to zobaczenie gustu, ambicji i pewności siebie węgierskiej barokowej arystokracji utrwalonych w kamieniu oraz zrozumienie, dlaczego, gdy później szukano rezydencji królewskiej, naród sięgnął właśnie po ten pałac.

Budowa pałacu: Mayerhoffer i barok

Budowa pałacu rozpoczęła się około 1735 roku według projektów Andrása Mayerhoffera, architekta kształconego w Salzburgu, który stał się jednym z czołowych budowniczych węgierskiego baroku. To, co zaprojektował w Gödöllő, wyznaczyło wzorzec arystokratycznego pałacu wiejskiego na Węgrzech na pokolenia. Rdzeniem jego projektu był okazały główny korpus, od którego skrzydła wysuwały się do przodu, obejmując reprezentacyjny dziedziniec — układ później rozszerzony do charakterystycznego planu podwójnej podkowy, czyli podwójnego U, który nadaje pałacowi jego ogromny, gościnny rozmach widziany od strony podjazdu. Styl to pełnokrwisty barok środkowoeuropejski, później ocieplony lżejszym, bardziej powściągliwym sposobem zopfowym schyłku XVIII wieku: symetryczne skrzydła, rytm wysokich okien, zdobione pawilony centralne i charakterystyczny ciepły ochrowo-żółty tynk, który stał się znakiem rozpoznawczym pałacu. Kolejne pokolenia Grassalkovichów powiększały i wzbogacały to, co zaczął Mayerhoffer, dodając pomieszczenia, dopracowując wnętrza i rozbudowując skrzydła, aż pałac osiągnął skalę, która czyni go po dziś dzień największym barokowym pałacem na Węgrzech. Warto zatrzymać się na podjeździe, by ogarnąć całą kompozycję, zanim wejdziesz do środka: długie ramiona budynku obejmujące dziedziniec to najwyraźniejsze świadectwo tego, czemu służyła architektura barokowa — olśniewać, witać i ukazywać potęgę oraz kulturę rodu, który w nim mieszkał.

Pałac niczym małe miasto

Gödöllő nigdy nie było pojedynczym budynkiem, lecz samowystarczalnym światem, zaprojektowanym tak, by rodzina i jej dwór nigdy nie musieli go opuszczać. W szczytowym okresie kompleks obejmował osiem skrzydeł, a wokół nich i pomiędzy nimi wszystko, czego potrzebowało wielkie gospodarstwo: własny kościół do modlitwy, ujeżdżalnię dla koni, które były kluczowe w życiu arystokracji, cieplarnie i szklarnię dla kwiatów, oranżerię dla delikatnych roślin oraz — co najbardziej niezwykłe — własny teatr dla rozrywki. Był to pałac, który mógł funkcjonować niemal jak małe miasto, tworząc własne przyjemności i zaopatrzenie, goszcząc własne ceremonie i przechodząc między sacrum, życiem domowym a świętowaniem, nie przekraczając nigdy własnych murów. Ta kompletność jest częścią tego, co czyni wizytę tak satysfakcjonującą, ponieważ pałac oferuje nie tylko wspaniałe komnaty, lecz cały sposób życia do odtworzenia w wyobraźni. Osiemnastowieczny Teatr Barokowy, jeden z nielicznych tego rodzaju, jakie przetrwały gdziekolwiek w Europie, jest najbardziej niezwykłym świadkiem tego samowystarczalnego świata i można go dziś zobaczyć podczas specjalnej wycieczki z przewodnikiem. Ujeżdżalnia, szklarnie i kościół mówią o tej samej ambicji: zgromadzić wszelkie konieczności i wszelkie luksusy szlacheckiego życia w jednym zaprojektowanym i uporządkowanym majątku. Zrozumienie Gödöllő jako kompletnego dworu w miniaturze, a nie pojedynczej rezydencji, jest kluczem do docenienia, jak wspaniała była naprawdę wizja Grassalkovichów.

Od prywatnego pałacu do rezydencji królewskiej

Gdy w 1841 roku wygasła męska linia Grassalkovichów, pałac opuścił rodzinę, która go stworzyła, i wszedł w niepewny okres, zmieniając właścicieli, a przez pewien czas będąc wydzierżawianym. Jego drugi wielki rozdział otworzyła transformacja samych habsburskich Węgier. Po ugodzie austro-węgierskiej z 1867 roku, która przywróciła Węgrom status konstytucyjny, naród szukał godnej rezydencji dla swojego nowo koronowanego króla i królowej, a Gödöllő — okazałe, samowystarczalne i położone w znakomitym terenie do jazdy konnej blisko stolicy — było naturalnym wyborem. Wyznaczone na rezydencję królewską, zostało podarowane Franciszkowi Józefowi i Elżbiecie, i przez następne pół wieku, aż do upadku monarchii w 1918 roku, służyło jako węgierski dom panujących. To epoka, do której wnętrza pałacu są obecnie przywracane: pomieszczenia, przez które przechodzisz, są urządzone tak, jak wyglądały w latach osiemdziesiątych XIX wieku, w szczytowym okresie królewskim, a nie tak, jak znaliby je Grassalkovichowie sto lat wcześniej. Przejście od prywatnego pałacu arystokratycznego do rezydencji królewskiej jest kluczowe dla tożsamości Gödöllő, ponieważ nakłada dwie wielkie historie na te same mury — ambicję barokowych magnatów, którzy go zbudowali, i uczucie cesarzowej, która uczyniła go sławnym. Obie są obecne, gdy poruszasz się po ekspozycji, a najlepsze wizyty pamiętają o obu jednocześnie.

Wojna, zaniedbanie i ratunek

Dwudziesty wiek obszedł się z Gödöllő surowo, a fakt, że można je dziś zwiedzać w odrestaurowanej okazałości, jest wynikiem długiego i zdeterminowanego ratunku. Między dwiema wojnami światowymi pałac służył jako rezydencja regenta Miklósa Horthyego i w tym okresie zbudowano pod nim ufortyfikowany bunkier. Druga wojna światowa i jej następstwa były znacznie bardziej niszczycielskie. Po 1945 roku pałac był kolejno zajmowany przez wojska radzieckie i węgierskie, a w kolejnych dziesięcioleciach budynek był wykorzystywany w sposób, który niemal go zniszczył: części zamieniono na dom starców, niegdyś wspaniały park podzielono, a tkanka pałacu popadła w ruinę, jego teatr zamurowano i zapomniano. Przez długi czas Gödöllő wydawało się stracone. Przełom zaczął się w ostatnich latach ery komunistycznej. Formalna ochrona zabytków została ustanowiona na początku lat osiemdziesiątych, a wielka kampania renowacyjna ruszyła od połowy lat osiemdziesiątych i trwała przez zmianę ustroju politycznego, stopniowo odzyskując pałac pomieszczenie po pomieszczeniu i ponownie otwierając go dla publiczności. W 1998 roku otaczający park w stylu angielskim został ogłoszony rezerwatem przyrody, chroniąc zarówno otoczenie, jak i budynek. Renowacja to nieustająca praca, a każdy etap przywraca pałacowi więcej życia. Znajomość tej historii dodaje głębi wizycie: komnaty są piękne same w sobie, ale są także ciężko wywalczonym odzyskaniem, uratowanym od ruiny za życia obecnego pokolenia.

Gödöllő i złoty wiek węgierskiego baroku

Stanąć przed Gödöllő to ujrzeć szczytowy moment całej epoki architektonicznej. Wiek osiemnasty był złotym okresem węgierskiego baroku — czasem, gdy królestwo, podnosząc się z długich wojen i okupacji osmańskiej, odbudowywało się w kamieniu i stiuku. Wielkie rodziny arystokratyczne rywalizowały o wznoszenie wiejskich pałaców, które ogłaszałyby ich bogactwo i lojalność wobec korony habsburskiej, a kościoły, ratusze i klasztory wyrastały w całym kraju w pełnym ekspresji, falującym stylu barokowym, importowanym z Austrii i Włoch i dostosowanym do węgierskiego gustu.

Gödöllő jest najwspanialszą świecką manifestacją tego ruchu, a jego architekt, András Mayerhoffer, należał do czołowych przedstawicieli tego stylu — jego dzieło tutaj wyznaczyło wzór, który naśladowały inne szlacheckie rezydencje. Ciepły ochrowy tynk pałacu, jego symetryczne, wysunięte skrzydła, zdobione centralne pawilony i sama hojność skali — wszystko to jest znakiem rozpoznawczym epoki, złagodzonym w późniejszych fazach przez bardziej powściągliwy, klasycyzujący styl Zopf, który wszedł w modę pod koniec stulecia.

Tym, co odróżnia Gödöllő od jego licznych kuzynów, nie jest żaden pojedynczy element, lecz jego kompletność i rozmiar: podczas gdy większość barokowych rezydencji to jeden okazały blok, Gödöllő rozrosło się w rozległy, samowystarczalny majątek na skalę, której nie dorównał żaden inny węgierski pałac. Spojrzenie nań w tym świetle wzbogaca wizytę, ponieważ budowla ta nie jest odosobnionym kuriozum, lecz najznakomitszym ocalałym świadectwem pewnej siebie, płodnej epoki węgierskiego budownictwa — tej, której kościoły i pałace będziesz napotykać raz po raz, podróżując po kraju. Wyjaśnia to również, dlaczego naród później sięgnął po Gödöllő, gdy zapragnął rezydencji godnej króla i królowej: żaden inny prywatny dom na Węgrzech nie mógł mu dorównać wspaniałością. Pałac jest w istocie arcydziełem węgierskiego baroku w tonacji rezydencjonalnej, a docenienie tradycji, która za nim stoi, pogłębia wszystko, co zobaczysz, gdy przekroczysz jego progi.